Þegar
við hugleiðum óendanleikann í ríki
náttúrunnar þá hættir hugsunin
að höndla nokkurn hlutstæðan veruleika og fer
ósjálfrátt að flökta um innlönd
ímyndunaraflsins. Mörkin á milli hlutveru og
hugveru leysast upp í móðu draumalandanna
þar sem myndirnar þenjast út okkur verður
villugjarnt, því þar duga engin
GPS-mælitæki lengur; mælanleikinn er ekki lengur
til staðar.
Því
vaknar þessi spurning: hvar liggja mörkin þarna
á milli, hvar hættir hugurinn að
"villast" í löndum dagdrauma okkar og hvar
byrjar hinn haldbæri og hlutstæði veruleiki, sem
við getum höndlað með mælitækni okkar,
þannig að við vitum nákvæmlega hvar
við erum stödd í veröldinni og þá
um leið hver við sjálf erum í raun og veru?
Gerist þetta kannski á
mörkum þeirrar mælitækni sem maðurinn
hefur fundið upp til að mæla
ómælisvíddir himingeimsins?
Þann
6. apríl síðastliðinn gaf Royal Astronomical
Society út fréttatilkynningu þess efnis að
stjörnusjónaukinn Spitzer, sem er á ferðalagi
í geimnum, hefði náð innrauðum
ljósmyndum af tveim plánetum sem eru á
sporbraut um sól í stjörnuþokum einhvers
staðar langt utan okkar eigin sólkerfis. Þetta voru
sagðar fyrstu mælanlegu upplýsingarnar sem fengist
hafa frá fyrirbærum utan okkar sólkerfis. Af
myndunum gátu vísindamenn hins Konunglega
geimvísindafélags greint nýjar
stjörnuþokur frá upphafstíma alheimsins og innrauðar geislamyndir sýndu að
pláneturnar HD 209458b og Tr ES-1 hafa yfirborðshita
727° C. Vandinn er bara sá að þessar
upplýsingar eru sagðar nokkuð gamlar, eða
frá því tímaskeiði þegar
alheimurinn hafði náð 5% af núverandri aldri
sínum, og myndu kannski teljast úreltar fréttir
af sumum, að minnsta kosti ef við eigum að draga af
þessu ályktanir í okkar tímatali.
Stóru tíðindin eru
hins vegar þau, að samkvæmt þessu virðist
nú skammt í að vísindin nái að
finna mælanlegar upplýsingar frá upphafi
alheimsins eða jafnfel frá því fyrir
upphafstíma hans.
Það eru
upplýsingar eins og þessar sem fá hugsun okkar
til að sundla og kveikja á ímyndunaraflinu um
leið. Er mælitækni vísindanna um
það bil að ná til endimarka tímans?
Eins
og önnur mælitæki, þá er Spitzer
stjörnusjónaukinn eins konar framlenging á
skynfærum mannsins, ávöxtur tækniafreka
mannsandans. Þetta er tæki sem vegur 950 kg, og hefur
að geyma sjónspegil úr Beryllium-málmi sem
er 85 cm í þvermál. Sjónaukanum var
skotið út í geiminn frá
Canaveral-höfða í Florida þann 25.
ágúst 2003, og hann fór á sporbraut um
sólu. Hraði hans er 1 arcsec/sec. Á jarðneskum mælikvarða er
þetta ógnarhraði því hann er
sagður fjarlægjast jörðu um 15 miljónir
kílómetra á ári, en á
mælikvarða alheimsins mun sjónaukinn vera
tiltölulega kyrrstæður. Vísindamennirnir
vonast til þess að hann muni senda upplýsingar til
jarðarinnar allt fram til ársins 2008, og miðað
við þann árangur sem þegar hefur
náðst er ekki óhugsandi að hann muni á
þessum tíma ná að færa okkur
mælanlegar upplýsingar sem eiga rætur
sínar í tilurð alheimsins, eða jafnvel
frá því fyrir þann atburð. Ef
slíkar upplýsingar kæmu fram hefðu
vísindin væntanlega náð að höndla
handanveruna, það sem er handan við alheiminn.
Stóra spurningin er
þá hvort maðurinn sé að nálgast
það að geta höndlað handanveruna með
skynfærum sínum og þeim framlengingum sem
þau hafa orðið sér út um?
Eitt af því sem gerir
manninn frábrugðinn öðrum lífverum
á jörðinni er sú staðreynd að hann
umbreytir skynjunum sínum í myndir. Dýrin og
jurtirnar skynja ljós og myrkur, hita og kulda, þurrk
og raka, mýkt og hörku efnisheimsins, rétt eins
og maðurinn, en þau bregðast við þessum
áreitum af eðlishvöt. Líffræðilegar
og sögulegar rætur myndanna, tungumálsins,
goðsagnanna og vísindanna sem maðurinn hefur
búið til og stuðst við til þess að
skilja skynáreiti efnisheimsins, liggja án efa
í eðlishvötunum, rétt eins og hjá
öðrum lífverum, en með tilkomu siðmenningar
hafa eðlishvatirnar orðið að víkja fyrir
myndunum sem fylla drauma okkar og liggja til grundvallar
tungumálinu og þar með tækninni líka.
En eins og segir í Sálmum Davíðs,
þá er "sál vor beygð í
duftið og líkami vor loðir við
jörðina". Skynjanir okkar og vitund eiga sér
efnislegan uppruna og stóra spurningin verður
þá hvernig það undur gat gerst í
alheimi, að hann fór að gera sér mynd af
sjálfum sér og skapa það sem við
köllum mannlega vitund um heiminn og eigið sjálf.
Við vitum öll að
guðfræðin á sín svör við
þessu: samkvæmt henni var heimurinn skapaður
úr engu og maðurinn úr dufti hans, en svo
fékk maðurinn þá forgjöf umfram
aðrar lífverur að í efnislíkama hans
var blásið anda. Andi þessi kom frá
Skaparanum sem var utan við heiminn, frá handanverunni.
Samkvæmt þessari hugmynd á mannsandinn sér
ekki efnislegar rætur í þessum heimi, heldur
liggja rætur hans í handanverunni og hann hefur
aðeins tímabundna viðdvöl í
efnislíkamanum áður en hann hverfur á vit
skapara síns á ný, yfir í handanheiminn.
Þannig hefur guðfræðin og stór hluti
vísindanna skilgreint muninn á efni og anda,
sál og líkama.
Efnishyggja
samtímans segir okkur hins vegar að heimurinn hafi
skapað sjálfan sig, að hann hafi í rauninni
alltaf verið til og að ekki sé um neina handanveru
að ræða og engan annan heim en þann sem er,
hér og nú. Að mannsandinn sé orðinn til
úr duftinu sjálfu og hverfi síðan aftur til
uppruna síns. Í því ljósi
verður það þeim mun merkilegra þegar
við verðum hér og nú vitni að
því í gegnum sjónauka hvað var að
gerast þegar alheimurinn hafði einungis lifað 5% af
núverandi æviskeiði sínu og eygjum
þá um leið möguleika þess að
sjá enn lengra aftur í tímann. Hvað merkja
slíkar staðhæfingar?
Í fyrsta
lagi virðast þær fela í sér að
vísindamennirnir hafi á grundvelli einhvers
mælanleika þegar tímasett upphaf alheimsins
eða sköpun hans. Einnig þetta er svimandi hugsun sem
fær okkur til að dreyma. Um leið og við
skilgreinum upphaf tímans, þá erum við
að skilgreina það sem á undan var, sem er
ekki-tími, eitthvað sem hlýtur að vera
ómælanlegt. Upphaf tímans er samkvæmt
skilgreiningunni ómælanlegt hugtak. Á undan
tímanum var ekkert, en ekkert er ekki til nema það
sé eitthvað. Hugsun okkar nær ekki utan um
það sem var áður en tíminn varð til.
Ekki frekar en hún geti höndlað endalok
tímans. Þau verða eingöngu til í
goðsögulegum táknmyndum og draumsýnum
heimsendaspámannanna. Í raun getum við ekki haft
annan mælikvarða á tímann en líkama
okkar sjálfra, þennan líkama sem var annar
í gær en hann er í dag og verður annar
á morgun. Það er í líkama okkar sem
við skynjum gang himintunglanna og sólarupprás
sérhvers nýs dags. Gangur sólar er
skráður í innbyggða klukku líkamans.
Tíminn er hins vegar ekki mælanlegt fyrirbæri
eins og hver annar hlutur sem við virðum fyrir okkur. Hann
er umfram allt upplifun, reynsla. Endalok tímans er
persónuleg reynsla sem tengist því þegar
lífið slokknar og líkaminn hverfur til duftsins.
Atburður sem er stöðugt að gerast og er eitt af
grundvallarlögmálum lífsins.
Þegar
við setjum okkur í spor sjónaukans Spitzers og
þykjumst sjá fyrir okkur upphaf tímans á
endamörkum heimsins, þá er eins og við
séum sjálf komin út úr þessum
heimi og getum horft á hann utanfrá. Frá
handanheiminum. En sjónaukinn Spitzer, sem sendir okkur
myndir af upphafi tímans, er ekki af öðrum heimi,
ekki frekar en líkami okkar eða hugsun.
Stjörnuævintýrið um upphaf tímans
í fjarlægum stjörnuþokum er
stórbrotinn skáldskapur þess huga og
líkama sem hugsar sér myndina af heiminum eins og hann
væri ekki þátttakandi í honum
sjálfur. Horfir á það úr
fjarlægð og utan tímans hvernig tíminn
verður til. Við þurfum ekki annað en að
klípa okkur í lærið, og þá
finnum við að tíminn, hinn skynjanlegi tími,
er hér og nú og hvergi annars staðar. En
Ævintýrið um stjörnuþokurnar og upphaf
tímans er engu að síður heillandi og fagurt
eins og allur sá dularfulli og skáldlegi sannleikur
sem lýsir fagurskært með fjarveru sinni.
Ef efnisheimurinn hefur alltaf
verið til og endurskapað sjálfan sig í
sífellu og ef hugsun okkar er órjúfanlega tengd
efnisheiminum í gegnum líkamann, þá er
hugsun okkar um leið stærsta ráðgáta
efnisheimsins, vegna þess að hún sýnir okkur
hvernig heimurinn hefur getað gert mynd af sjálfum
sér. Mannshugurinn endurskapar heiminn í myndum
sínum á sérhverjum tíma. Sérhver
mynd okkar af heiminum er jafnframt mynd af okkar eigin
líkama og okkar eigin hugsun. Það á
líka við um hinnar innrauðu ljósmyndir
Spitzers frá upphafi tímans í öðrum
sólkerfum.
Þeir sem
halda því fram að Spitzer færi okkur
"hlutlæga" mynd af heiminum í sinni
mælanlegu mynd virðast standa í þeirri
trú að efnisheimurinn eigi sér þá
innrituðu forskrift og örlög og þann eina
tilgang að svara skynfærum mannsins og þeim
spurningum sem honum þóknast að spyrja á
grundvelli þess mælanleika sem þau hafa
tileinkað sér. En mælanleiki heimsins er ekki allur
þar sem hann er séður.
Þegar
ég leiði augu mín nú af svörtu
lyklaborði tölvu minnar út um gluggann og út
í skjannabirtu hins ískalda íslenska
heimskautavors, þar sem endurskin sólar af
fannhvítum þökum ber við heiðbláan
himinn og þar sem kræklótt reynitréin
teygja sig upp úr malbikinu, tekinn að
þrútna og roðna af kalli tímans,
þá vaknar þessi spurning: hvar eru dúfur
æsku minnar, þær dúfur sem eitt sinn
kúrðu í reykvískum þakrennum og
svöruðu kalli tímans með korrandi söng
á vorin? Hver getur mælt þessa minningu
tímans og eftirsjá?
Þessi texti
er skrifaður í apríl 2005 eftir heimsókn
á vinnustofu Húberts Nóa og í tilefni
sýningar hans í Gallerí Terpentine í
Reykjavík.
Ólafur
Gíslasson